S.O.S. Orgue Van Bever-orgel Brussel/Bruxelles

"Il faut...conserver (à un bon orgue) le caractère de l'époque où il a été construit...avec le respect qu'on doit avoir pour une oeuvre d'art conçue avec intelligence et talent"

Félix CLEMENT 1849

Het is een onmogelijke zaak en getuigt van een schrijnend gebrek aan deskundigheid, op dit orgel een elektrische koppel te willen aanbrengen. Ik heb dit instrument lang voor de restauratie (en dus in een slechtere conditie dan thans) ooit grondig onderzocht en herinner me zelfs in die toestand geen onaanvaardbaar zwaar toucher van het gekoppelde positif en récit. Daar ik dit onderzoek juist deed in verband met de planning van het mechaniek voor een relatief groot symfonisch orgel, heb ik aan het toucher zeker de nodige aandacht besteed. Een organist die daarmee niet overweg kan, is onprofessioneel. En met dit soort toevoegingen verplaatst men zich zowel orgelbouwkundig als uit oogpunt van omgang met ons patrimonium terug in de zestiger jaren.

Zelf heb ik nooit het Van Bever-orgel in kwestie bespeeld, maar wel reeds andere gelijkaardige 2- en 3-klaviersorgels, waaronder Cavaillé-Collorgel, die eveneens bij koppeling een "zware" aanslag hadden. Dit vraagt zeker wat oefening, maar is zeker niet onoverkomelijk. In de veronderstelling dat dit bij het Van Bever-orgel ook zo het geval is, ben ik van mening dat de originele staat en mechaniek moet behouden blijven. Ik ben zeker niet tegen het gebruik van nieuwe technologie wanneer dit noodzakelijk is en kan gewaarborgd worden dat dit geen afbreuk doet aan de kwaliteit, maar dat lijkt me hier niet het geval te zijn.

Enkele gedachten die ik ook deelde met de lokale verantwoordelijken:

 -Het klopt dat, doordat op dit type orgel meestal niet alle klavieren van een Barkermachine voorzien zijn, het toucher bij het spelen op het Positif gekoppeld aan het Récit, zwaarder is dan wanneer je het G.O. via de Barker bespeelt. Dat dit ietwat zwaardere toucher het uitvoeren van moeilijke passages uit de grote orgelliteratuur onmogelijk zou maken, is volledig uit de lucht gegrepen. Zelf heb ik bij verschillende bezoeken aan het instrument op geen enkele manier het toucher als te zwaar ervaren.

Als dat toch zo zou zijn, dan heb je argumenten om heel wat prachtige Cavaillé-Coll-orgels op dezelfde manier aan te pakken, en dan zwijg ik nog over een paar grotere Nederlandse stadsorgels, die een véél zwaarder toucher hebben (ik noem voor de vuist weg, en uit eigen ervaring: Gorinchem, Enschede, Deventer; bij het laatstgenoemde orgel, met echt wel een erg zwaar toucher, maakte de vorige organist-titularis er geen trouwens geen enkel probleem van om er de moeilijkste werken van Messiaen te spelen). Om het wat dichter bij huis te zoeken: ga eens in Lier (Sint-Gummarus) en Bonheiden (O.-L.-Vrouw) spelen, daar heb je het recht om van een zwaar toucher te spreken bij gekoppelde klavieren. En toch lukken professionele organisten er zelfs daar in om het grote repertoire op een convenabele manier te spelen!
Overigens, het karakter van het toucher van een orgel met elektrische of pneumatische tractuur mag niet normerend zijn voor instrumenten met mechanische tractuur.
Als je een in die categorie een boterzacht toucher zoekt, kan je in Brussel op een aantal representatieve instrumenten terecht: ik noem bvb. Karmelietenkerk (Schyven/Roethinger); Schaerbeek (Klais) en Terkameren (Walcker). 

-Het Van Bever-orgel is dermate waardevol en integer als technisch en artistiek concept, dat er maar één valabele optie is:  afblijven en niets aan wijzigen. Er zijn nog maar weinig orgeldossiers op mijn bureau gepasseerd waar het zó duidelijk is.  Laat ons niet vergeten dat we hier met een topinstrument uit ons patrimonium te maken hebben, ook wat de monumentale waarde betreft.

Een aantal keren had ik het genoegen om als vervangend organist deel te nemen aan de liturgie in de Dominicanenkerk. Een liturgie waarin ik tot mijn genoegen een streven naar hoog intellectueel en artistiek niveau kon vaststellen en waar ik met plezier aan deelnam. Mijn persoonlijke wens is dat dit streven naar kwaliteit ook zou worden doorgezet in de omgang met het Van Bever-orgel. En in dat geval is er vandaag maar één valabele optie: onaangetast laten en geen elektrische apparatuur toevoegen.

Ni la pétition, ni les lettres tant ouvertes que privées  n'ont l'air de faire de l'effet sur les responsables du projet... Aucune réaction apparemment. Silence radio...

Il y a plusieurs choses intéressantes à savoir:
- le projet initial de Michel Goossens et du père Butaye, outre l'accouplement électrique Récit/Positif, comprenait également l'électrification de la registration et l'installation d'un combinateur électronique. Déjà en 2007, nous avons essayé de les en dissuader, mais sans succès.
- la Commission Royale des Monuments et Sites n'a pas accepté le projet complet: elle n'a concédé que l'installation de l'accouplement électrique.
Cette commission est composée de 18 membres, dont aucun n'est compétent en facture d'orgues.
Ils ne s'en cachent pas, et ils font appel à des spécialistes pour les conseiller. Les avis peuvent fort varier en fonction de la personne consultée.
- le relevage et le réglage de la mécanique en allégeant les ressorts ont sensiblement réduit la dureté d'enfoncement du Positif avec et sans accouplement.
- en date du  4 juillet, en présence des responsables du projet et de deux membres de la CRMSF, deux organistes ont démontré l'inutilité de l'installation d'un accouplement électrique en mesurant la dureté des claviers à l'aide d'un dynamomètre. Une résistance de 220 grammes maximum dans la première octave du Positif accouplé au Récit est absolument conforme aux normes pour un tel instrument. Les responsables n'en sont pas convaincus... L'avis du facteur d'orgues n'a pour eux aucune importance: c'est un exécutant, et il doit ... s'exécuter.
-  lorsqu'un artisan aussi qualifié et compétent que Monsieur Draps en ce qui concerne les orgues Van Bever remet en cause un point du Cahier des charges en fonction de l'évolution des travaux, il y a de fortes chances qu'il n'ait pas tort...
L'intransigence des responsables du projet va obliger cet artisan à effectuer des travaux contre nature et contre sa conscience de facteur d'orgues.
- la fin du chantier est prévue pour le 30 septembre et l'installation de l'accouplement électrique devrait avoir lieu à partir du 15 septembre selon le timing. L'inauguration aura lieu le 10 octobre.

Un compromis (c'est bien belge!) pourrait être envisagé: ne pas installer cet accouplement électrique maintenant. Après un an d'utilisation de l'orgue, évaluer son fonctionnement et décider s'il y a encore lieu de le faire.

Le nocturne inaugural a eu lieu ce vendredi 10 octobre. A ce qu'il paraît, l'accouplement électrique n'étant pas au point n'a pu être utilisé au cours des concerts. Ce qui ne semble pas avoir empêché les concertistes de jouer correctement... Sauf peut-être celui qui y tenait tellement? ;-)

La revue “Orgues Nouvelles” ( Printemps 2017, N° 36, p. 8-9) présente longuement la restauration des grandes orgues Van Bever dans l’église des Dominicains à Bruxelles. « De nouvelles techniques pour une restauration historique »décrit les techniques utilisées qui respectent et mettent en valeur l’historicité de l’instrument.Pour une présentation en FR et en NL plus détaillée de ces techniques, l’article réfère à : http://www.dominicains.be/fr/bruxelles-jubile-fr/les-deux-orgues

Het tijdschrift “Orgues Nouvelles” ( Printemps 2017, N° 36, p. 8-9 – www.orgues-nouvelles.org ) belicht uitvoerig de restauratie van het Van Bever orgel in de Dominicanenkerk te Brussel. Het artikel « Nieuwe technieken voor een historische restauratie » beschrijft het opzet en denieuw aangewende technieken die de historiciteit van het orgel respecteren en beschermen.  Voor een meergedetailleerde beschrijving van deze technieken in het nederlands en in het frans verwijst het artikel naar : http://www.dominicains.be/fr/bruxelles-jubile-fr/les-deux-orgues

#16: Gast - Nieuwe technieken bij een historische restauratie  

L'art de vouloir prouver que l'on a raison quand tous les autres savent que l'on a tort...

Cela fait penser à la politique...