Wat wetenschappelijk onderzoek zegt over online petities

Voorbij slacktivisme: de opstap naar meer betrokkenheid

De meest gehoorde kritiek op online petities is dat ze slacktivisme zijn: laagdrempelige acties die mensen een goed gevoel geven zonder iets te bereiken. Politicologen hebben deze vervangingstheorie echter grotendeels ontkracht. In plaats van offline actie te vervangen, fungeert digitale deelname meestal als opstap.

Onderzoek laat zien dat online acties vaak de eerste en gemakkelijkste trede zijn op een ladder van betrokkenheid, waardoor burgers in beweging komen die anders mogelijk passief zouden blijven.

Bovendien merkt socioloog Zeynep Tufekci in haar onderzoek naar netwerkprotesten (2017) op dat digitale hulpmiddelen de coördinatiekosten voor bewegingen drastisch verlagen, waardoor burgers hun onvrede kunnen uiten zonder de traditionele drempels van organisatie.

De logica van collectieve actie: de onzichtbare meerderheid zichtbaar maken

In zijn invloedrijke werk "The Logic of Collective Action" legde econoom Mancur Olson (1965) uit dat het moeilijk is om grote groepen te laten organiseren voor een gemeenschappelijk doel, omdat de vereiste inspanning meestal zwaarder weegt dan het individuele voordeel. Een online petitie lost dit probleem op door het voor individuen eenvoudig te maken hun steun te laten blijken.

Door deze theorie aan te passen aan het digitale tijdperk, wijzen Bimber, Flanagin en Stohl (2005) erop dat grenzeloze digitale netwerken massale collectieve actie mogelijk maken zonder dat dure, formele organisaties nodig zijn.

In hun studie naar onlinepetities, boycots en e-mailcampagnes laten Earl en Kimport (2011) zien waarom een petitie zo’n krachtige instap is: webtools verlagen de kosten van het opzetten, organiseren en deelnemen aan een actie aanzienlijk, en nemen de noodzaak weg dat deelnemers zich op dezelfde plaats en op hetzelfde moment bevinden. Hoe lager de drempel, hoe meer mensen die eerste stap zetten.

Een petitie met duizenden handtekeningen vormt een krachtig informatiesignaal. Het laat politici zien dat een onderwerp electorale betekenis heeft, en bedrijven dat hun merkreputatie op het spel staat.

De kracht van zwakke banden: hoe informatie zich verspreidt

De theorie van socioloog Mark Granovetter (1973) over "the strength of weak ties" is cruciaal om virale petities te begrijpen. Terwijl onze goede vrienden dezelfde informatie delen als wij, fungeren onze kennissen als bruggen naar compleet nieuwe sociale netwerken.

Centola en Macy (2007) werkten dit later verder uit en lieten zien dat sterke banden nodig zijn om mensen te overtuigen tot risicovolle acties, terwijl zwakke banden juist uitstekend geschikt zijn voor het verspreiden van informatie met laag risico, zoals een petitielink.

Eén enkele deelactie op sociale media kan een campagne onder de aandacht brengen van een volledig nieuw netwerk, waardoor deze zich ver buiten de oorspronkelijke kring van de auteur van de petitie kan verspreiden.

De psychologie van een handtekening: identiteit en sociale bewijskracht

Waarom zet iemand zijn handtekening? Onderzoek wijst op verschillende belangrijke motivatoren.

• Identiteitsuiting: Een petitie ondertekenen is voor iemand een manier om publiekelijk zijn of haar waarden te bevestigen tegenover anderen.
• Sociale bewijskracht: Zoals psycholoog Robert Cialdini (1984) heeft aangetoond, kijken mensen naar het gedrag van anderen om hun eigen handelen te bepalen. Als duizenden al hebben getekend, zullen anderen waarschijnlijk volgen. Daardoor zijn de eerste 100 handtekeningen het moeilijkst te verkrijgen.
• Het warm-gloweffect: Econoom James Andreoni (1990) bedacht deze term om de innerlijke emotionele beloning te beschrijven die mensen ervaren wanneer ze iets prosociaal doen. Een petitie ondertekenen biedt een snelle en moeiteloze manier om dat gevoel te ervaren.

Daarom is momentum ook zo onvoorspelbaar. In hun grootschalige studie naar onlineparticipatie ontdekten Margetts, John, Hale en Yasseri (2016) dat de meeste pogingen tot collectieve actie online nooit van de grond komen, terwijl een paar snel opschalen, en dat de doorslaggevende factor vaak sociale invloed is: als mensen zien hoeveel anderen al hebben gehandeld, bepaalt dat sterk of zij zich aansluiten. Dit bevestigt dat er geen magisch aantal handtekeningen bestaat, alleen zichtbare steun die een specifieke beslissing over de streep trekt.

De kracht van het verhaal: hoe verhalen overtuigen

Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat onze hersenen op verhalen zijn ingesteld. Volgens onderzoeker Paul Zak (2015) zetten meeslepende, door personages gedreven verhalen de aanmaak van oxytocine in de hersenen in gang, een neurochemische stof die gevoelens van vertrouwen en empathie versterkt en de bereidheid om te helpen vergroot.

Dit verklaart waarom een petitie die draait om één herkenbaar persoon meer kans heeft om handtekeningen te verzamelen dan een petitie die uitsluitend steunt op statistieken en abstracte beleidsargumenten. Geef de zaak een gezicht.

De rol van media: informatiecascades

Een petitie slaagt zelden op zichzelf. Academische studies van e-petitiesystemen van overheden hebben laten zien dat traditionele media-aandacht de belangrijkste katalysator is voor explosieve groei.

Onderzoekers die het petitieplatform van het Britse parlement analyseerden, ontdekten dat petities een informatiecascade doormaken: media-aandacht zorgt voor vroege handtekeningen, en het groeiende aantal handtekeningen wordt vervolgens zelf een nieuwswaardig onderwerp, wat weer meer media-aandacht oproept.

Zoals David Karpf (2012) beschrijft in "The Analytic Activist", gebruiken moderne campagnes vroege handtekeningcijfers juist om verhalen aan journalisten aan te bieden, waarmee ze aantonen dat er al een publiek voor het onderwerp bestaat.

Wanneer petities het best werken: een tactische analyse

Niet alle petities zijn even effectief. In zijn analyse van e-petitiesystemen merkt Scott Wright (2015) op dat succes sterk afhangt van de concreetheid van het doel en de aanspreekbaarheid van het doelwit.

• Lokale en zakelijke doelwitten: Petities zijn het meest effectief wanneer ze zijn gericht aan gemeentebesturen, schoolbesturen en bedrijven. Deze partijen zijn gevoelig voor lokale druk van kiezers en veranderingen in hun publieke reputatie.
• Concrete, haalbare doelen: Een petitie voor een zebrapad in een specifieke straat heeft veel meer kans van slagen dan een petitie die het einde van de wereldwijde armoede eist. Het doel moet een concrete actie zijn die een genoemde beslisser bevoegd is uit te voeren.

Secundair effect: agendavorming

Zelfs wanneer een petitie haar primaire doel niet bereikt, slaagt zij vaak op een subtielere manier: door de publieke agenda te bepalen. De klassieke agenda-settingtheorie van McCombs en Shaw (1972) stelt dat de media mensen niet vertelt wat ze moeten denken, maar waarover ze moeten denken.

Een zichtbare petitie brengt een onderwerp in het publieke gesprek. Ze dwingt besluitvormers om hun standpunt publiekelijk te verdedigen, verschuift de grenzen van het aanvaardbare politieke debat en maakt van een eerder genegeerd onderwerp een centraal maatschappelijk aandachtspunt.

Secundair effect: sociaal kapitaal opbouwen

Een petitie verandert een verspreide groep bezorgde individuen in een georganiseerd, bereikbaar netwerk. Politicoloog Robert Putnam (2000) maakte zich in "Bowling Alone" zorgen over de afname van maatschappelijke betrokkenheid. Digitale platforms helpen een nieuwe vorm van maatschappelijke verbinding op te bouwen.

De lijst met ondersteuners die uit één petitie wordt verzameld, is een krachtig bezit. Daarmee kan een organisator een eenmalige actie omzetten in een duurzame beweging, door dezelfde groep later in te zetten voor evenementen, brieven aan besluitvormers of verdere campagnes.

Politicoloog Hahrie Han (2014) maakt hier een nuttig onderscheid. Mobiliseren activeert mensen die het al met u eens zijn, iets wat een petitie uitstekend doet; organiseren gaat verder en ontwikkelt de eigen vaardigheden, het leiderschap en de betrokkenheid van ondertekenaars. Uit Hans onderzoek blijkt dat groepen die blijvende slagkracht opbouwen beide doen. Een petitie is de ideale eerste trede: zie de handtekeningen niet als de finish, maar als de mensen in wie je nu investeert.

Wie ondertekent er werkelijk: het stereotype van de slacktivist getoetst

Vaak wordt aangenomen dat online petities het domein zijn van ongeïnteresseerde jongeren die vanaf hun telefoon wat aanklikken. Toen onderzoekers het werkelijke publiek in kaart brachten, bleek het tegendeel waar te zijn. In een onderzoek naar online petitieplatforms analyseerde Anna Miotk (2019) gegevens over surfgedrag en ontdekte zij dat petitiesites het meest worden gebruikt door oudere, hoogopgeleide mensen in grotere steden, en niet door de jongste internetgebruikers.

"In tegenstelling tot de beweringen dat sociale media vooral door jongeren worden gebruikt, worden petitiewebsites bezocht door oudere mensen, hoogopgeleiden en inwoners van grote steden."

Juist de gegevens van dit platform zijn in dat wetenschappelijke werk gebruikt: in het onderzoek van Miotk is een van onze nationale petitiesites geanalyseerd, naast Avaaz en Change.org. De mensen die petities ondertekenen, zijn vaak precies degenen die de tijd, maatschappelijke betrokkenheid en communicatieve vaardigheden hebben om door te pakken. Let op een kanttekening die de auteur zorgvuldig maakt: dit meet wie petitieplatforms bezoekt, niet wie uiteindelijk ondertekent.

Waarom de mogelijkheid om privé te ondertekenen ertoe doet

Een petitie ondertekenen is een openbare uiting van identiteit, maar niet iedereen wil dat zijn of haar naam voor de hele wereld zichtbaar is. Bij onderzoek naar echte handtekeningen op een van onze eigen petitiediensten ontdekte Janne Berg (2017) dat, zelfs wanneer namen standaard worden getoond, ongeveer een op de drie ondertekenaars ervoor koos anoniem te ondertekenen wanneer die mogelijkheid werd geboden.

Berg zag ook dat anonimiteit in zekere zin aanstekelijk werkt: mensen ondertekenden vaker privé wanneer de auteur van de petitie dat zelf ook had gedaan. De praktische les voor organisatoren is dat een optie om privé te ondertekenen een petitie niet verzwakt; het stelt mensen die anders zouden zwijgen in staat hun stem te laten horen.

Conclusie: de verbonden beweging

Zoals socioloog Manuel Castells (2012) opmerkte in "Networks of Outrage and Hope", zijn moderne sociale bewegingen gebouwd op de snelle digitale verbinding van gedeelde zorgen. De wetenschappelijke literatuur bevestigt dat een goed uitgevoerde online petitie veel meer is dan slacktivisme.

Hoewel een online petitie op zichzelf geen oplossing is, is zij uitgegroeid tot een beproefd middel om de publieke opinie te meten, media-aandacht te trekken, sociaal kapitaal op te bouwen en een onmiskenbaar signaal af te geven aan machthebbers.